Sztuczna inteligencja w Europie oraz w Chinach
Jubileuszowe wydanie Mojego Miasta, jednego z największych czasopism polonijnych w Niemczech, jest wielkim wydarzeniem. Setny egzemplarz to przede wszystkim sukces redakcji, autorów oraz Polonii w Bawarii i Badenii-Wirtemberdze, którzy już od siedemnastu lat tworzą ze sobą szczególną więź. Jest to wspólnota, która pozostaje ze sobą na dobre i na złe, a troski i sukcesy przelewa na kolejne strony Mojego Miasta. Z okazji tego wielkiego jubileuszu oraz na początku roku 2024, chciałbym złożyć Państwu najserdeczniejsze życzenia zdrowia, szczęścia, pomyślności, wytrwałości i nieustannej ciekawości w stosunku do otaczającej nas rzeczywistości, która jest odzwierciedlana w Moim Mieście.
Słowem roku 2023 jest „A.I.” (ang. artificial inteligence), czyli sztuczna inteligencja (dalej „SI”). Stanowiła ona przyczynę wielopłaszczyznowych zmian w prawie wszystkich dziedzinach życia. Jej regulacja oraz wykorzystanie zostaną przedstawione na przykładzie Unii Europejskiej oraz Chin.
Ustawodawstwo europejskie
Na początku grudnia 2023 roku Parlament Europejski przyjął wstępne porozumienie w sprawie zasad, jakimi powinna kierować się SI w Europie. Ma ono na celu zapewnić ochronę praw podstawowych, demokracji, praworządności i równowagi środowiskowej, przy jednoczesnym stymulowaniu innowacji. Unia Europejska stworzyła pierwsze na świecie regulacje prawne dotyczące sztucznej inteligencji. Bazują one na założeniu, że Europa ma być pionierem w tworzeniu najwyższej jakości prawa regulującego działanie SI, z poszanowaniem praw człowieka. Z tego względu legislację unijną można określić jako „humanocentryczną”. Stawia ona w centrum człowieka i jego niezbywalne prawa. W ramach pakietu legislacyjnego Unii Europejskiej przewidziano projekt Rozporządzenia dotyczącego sztucznej inteligencji (2021/0106), Rozporządzenia w sprawie ogólnego bezpieczeństwa produktów, chroniących konsumentów (2021/0170) oraz Dyrektywy w sprawie dostosowania przepisów dotyczących pozaumownej odpowiedzialności cywilnej do sztucznej inteligencji (2022/0303). W prezentowanych w 2020 roku badaniach stwierdzono, że kwestia odpowiedzialności za działania sztucznej inteligencji stanowi jeden z głównych mechanizmów hamujących jej wykorzystanie przez europejskie przedsiębiorstwa. Kolejną kwestią jest ochrona konsumentów korzystających z SI w procesie decyzyjnym np. przy wybieraniu produktów poprzez sklepy internetowe oraz sytuację odwrotną, w której to SI może decydować o przyznaniu uprawnień konsumentowi (np. przy zwrocie produktów lub dochodzeniu odszkodowania za produkt wadliwy). Na podstawie propozycji legislacyjnych oraz przewidzianych środków prewencyjnych, SI w UE może zostać podzielona na trzy kategorie. Pierwszym rodzajem jest „zakazana SI,” która może naruszać prawa podstawowe każdego obywatela. Jej wykorzystanie i wprowadzenie do obrotu są niemożliwe. Przykładem takiej SI są algorytmy śledzące obywatela i monitorujące jego zachowanie. Druga kategoria dotyczy SI „podwyższonego ryzyka”, która może funkcjonować na rynku europejskim, jednakże jej działanie powinno być zgodne z zasadami odpowiedzialności przewidzianymi w prawie UE. Trzecim rodzajem jest SI „niskiego ryzyka”, która nie stanowi zagrożenia dla człowieka i może być eksploatowana bez ograniczeń. Jej przykładem mogą być chat- -boty, takie jak ChatGPT, którego funkcjonowaniu został poświęcony poprzedni artykuł.
Wykorzystanie sztucznej inteligencji w Chinach
Chiński rząd wprowadził w 2020 roku projekt pilotażowy dotyczący „Systemu Kredytu Społecznego”, który monitoruje zachowanie obywateli chińskich pod kątem finansowym, społecznym oraz politycznym. Sztuczna inteligencja ocenia postawy ludzkie przewidując automatycznie system kar dla „nielojalnych” oraz nagród dla „lojalnych” obywateli. Każdemu obywatelowi przydzielane jest na początku 1000 punktów. Może on uzyskać dodatkowe punkty za pomoc ubogim, oddawanie krwi, pozytywne wpływanie na otoczenie i środowisko, dokonanie heroicznego czynu czy wspieranie działań rządu w social mediach. Obywatele z największą liczbą punktów (maksymalnie 1300) mogą otrzymać nagrody w postaci pierwszeństwa w przydzieleniu pracy, łatwiejszego uzyskania kredytu, bezpłatnej możliwości wynajmu krótkoterminowego samochodu lub skutera czy korzystania z obiektów publicznych (m.in. basenów, siłowni czy transportu publicznego). W ramach systemu obywatele otrzymują również punkty ujemne za zachowania negatywne, którymi są w szczególności przestępstwa, wykroczenia drogowe, niepłacenie podatków, jak również manifestacje antyrządowe, podburzanie do niepokojów społecznych, działalność polityczna wymierzona przeciwko zasadom ustroju państwowego. Najniższa ilość punktów to 600. Obywatele mogą otrzymać kary w postaci utraty możliwości kredytowej, ograniczenia możliwości korzystania ze środków transportu publicznego lub zakazu korzystania z transportu lotniczego oraz kolejowego. Dane osobowe „nielojalnych” obywateli mogą być upublicznione w Internecie. SI może pozyskiwać dane poprzez wysoko rozwinięty system monitoringu w Chinach, telefony komórkowe obywateli, rozpoznawanie twarzy (np. przy transakcjach bankowych). Rząd chiński twierdzi, że system stanowi ważny element zarządzenia państwem oraz gospodarką.
Unia Europejska oraz Chińska Republika Ludowa reprezentują odmienne poglądy w sposobach wykorzystania sztucznej inteligencji wobec społeczeństwa. Te dwa przeciwne stanowiska pokazują skalę problemu, z jakim będzie musiał zmierzyć się współczesny świat oraz społeczeństwa w najbliższych latach. Warto jednak mieć nadzieję, że sztuczna inteligencja będzie działała z poszanowaniem praw i godności każdej osoby ludzkiej.
MICHAŁ BARYCKI – doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Max Planck Institut für Innovation und Wettbewerb w Monachium. Prace doktorską pisze z dziedziny prawa patentowego, badając ustawodawstwa Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych oraz praktykę orzeczniczą Europejskiego Urzędu Patentowego. Do kręgu jego zainteresowań należy także prawo autorskie oraz prawo konkurencji. Autor publikacji naukowych w czasopismach polskich oraz zagranicznych.
