W Krainie Krzemienia Pasiastego
U podnóża Gór Świętokrzyskich leży wieś Sudół, do której dotrzemy PKS-em z Ostrowca Świętokrzyskiego. Jeśli kierowca wyrzuci nas na krzyżówce, spacerem dojdziemy do niezwykłego miejsca na mapie Polski leżącego pomiędzy wsią Sudół a wsią Magonie – to daleko od szosy, ale warto!
Krzemionki Opatowskie łączą w sobie niezwykłe walory kulturowe i przyrodnicze. Historyczna kopalnia neolityczna, w której wydobywano krzemień pasiasty – ułożona w rzeźbie terenu wśród rozległych kompleksów leśnych – tworzy krajobraz unikatowy w skali światowej i jest jedną z niewielu zachowanych kopalni na świecie, gdzie wydobycie prowadzono metodą podziemną szybowo-komorową. Obszar wyróżnia się atrakcyjnością wizualną i walorami rekreacyjnymi – turyści, którzy odnajdą to miejsce, zobaczą dziedzictwo archeologiczne wśród pięknej przyrody.
Krzemień pasiasty charakteryzuje się regularnym ułożeniem ciemnych i jasnych smug lub warstewek tworzących charakterystyczne wzory. W epoce neolitu wykorzystywany był do produkcji rytualnych toporków, a obecnie w jubilerstwie ze względu na walory estetyczne. Występuje w formie obłych, gładkich konkrecji, potocznie nazywanych bułami – zobaczymy je na ścianach po zejściu do kopalni. Krzemień towarzyszył ludzkości od tysiącleci będąc materiałem do produkcji grotów strzał i prostych narzędzi. Jest ponad sto odmian tego niegdyś niezbędnego dla ludzi kamienia, ale krzemień pasiasty występuje wyłącznie tutaj. Ze względu na piękne wzory nazywany jest „kamieniem optymizmu”.
Przełomowe odkrycie neolitycznej kopalni zawdzięczamy profesorowi Janowi Samsonowiczowi. Było to w lipcu 1922 r., a w 1925 r. rozpoczęto tam prace wykopaliskowe, przygotowując grunt pod ekspozycję pradziejowej techniki górniczej. Badania terenowe i dokumentację prowadził sam odkrywca, później inni badacze kontynuowali jego dzieło, a obiekt powoli zyskiwał światową sławę jako jeden z największych i najlepiej zachowanych zespołów prehistorycznych kopalń krzemienia na świecie, aż wreszcie w 2019 r trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Kompleks obejmuje główne pole górnicze, pola Borownia i Korycizna oraz osadę Gawroniec.
W Rezerwacie Krzemionek o powierzchni 348 ha czas zatrzymał się w miejscu. Malownicza trasa turystyczna prowadzi przez las z pradziejowym krajobrazem przemysłowym z tysiącem hałd i lejów poszybowych. Na powierzchni odtworzono wejścia do szybów z charakterystycznymi zadaszeniami (kletami) i rekonstrukcje obróbki krzemienia. Orientację ułatwiają tablice Świętokrzyskiego Szlaku Archeo-Geologicznego, objaśniające geologię regionu i zaawansowane techniki prehistorycznego wydobycia. Całość stanowi wyjątkowe świadectwo neolitycznej myśli technicznej sprzed 5000 lat.
W zabytkowej kopalni czeka nas 500-metrowa trasa podziemna prowadząca przez świetnie zachowane wyrobiska komorowe i filarowe – dziś poszerzone i dobrze oświetlone. Kopalnia to największa atrakcja kompleksu, a zejście do niej krętymi schodami (dla osób niepełnosprawnych uruchomiana jest winda) to fascynująca podróż na głębokość 11,5 m, gdzie panuje stała rześka temperatura od 5 do 9°C. Na ścianach można z bliska podziwiać naturalne buły krzemienia, tkwiące tam dokładnie tak, jak widzieli je neolityczni górnicy. Unikatem jest piktogram „Wielkiej Matki” – tajemniczy, pradziejowy rysunek, stanowiący dziś logo rezerwatu.
W interaktywnym muzeum obejrzymy po wyjściu na powierzchnię wystawę „Władcy Krzemienia”, przybliżającą życie codzienne, strukturę społeczną i wierzenia neolitycznych górników. Są tu ozdobne ostrza siekierek, służące niegdyś jako insygnia władzy, magiczne amulety oraz realistyczne postacie ludzi i zwierząt. Ciekawe rekonstrukcje to pochówek mężczyzny z okresu kultury mierzanowickiej, pochówek krowy (!) związany z kulturą amfor kulistych i replika wozu sprzed 5500 lat, odtworzonego wg najstarszego rysunku pojazdu kołowego, odkrytego na wazie w Bronocicach. Po zwiedzaniu warto zajrzeć do sklepiku po niepowtarzalną biżuterię z krzemieniem pasiastym, cenioną przez kolekcjonerów na całym świecie.
W pobliskim Bałtowie jest bardziej gwarno – to idealne miejsce na wypoczynek z rodziną. Najmłodszych zafascynują naturalnej wielkości modele mieszkańców i zwierząt w zrekonstruowanej osadzie neolitycznej, a w położonym 8 km dalej Jura-Parku – ponad 100 modeli dinozaurów oraz prehistoryczne oceanarium w 3D. Można się zatrzymać w Zajeździe Przystocze, klimatycznym Ranczu w Dolinie czy w domkach w Krainie Poraj, są pola namiotowe i miejsca dla kamperów, a o podniebienie dba regionalna restauracja Bałtowski Zapiecek.
W Ostrowcu Świętokrzyskim który zwiedzimy w powrotnej drodze, zaskoczy nas oferta kulturalna – w budynku Starego Browaru połączonym z biblioteką są wystawy i spotkania autorskie, a kawiarnia o industrialnym wystroju serwuje pyszną kawę i ciasto w otoczeniu sztuki i książek. Innym miejscem, które warto odwiedzić, jest górująca nad miastem Kolegiata św. Michała. Ostrowiec słynął niegdyś z przemysłu hutniczego, a dziś nazywany jest Bramą do Gór Świętokrzyskich – łączy przeszłość z teraźniejszością i sprawdzi się idealnie jako dopełnienie dnia.
Świętokrzyskie zaprasza do tematycznych wędrówek związanych z bogactwem skał i minerałów!
Grażyna Strzelecka – Dr Grażyna Strzelecka, germanistka, w latach 2006–2011 kierownik Centrum Kultury Polskiej w Monachium, obecnie pracuje na Uniwersytecie Warszawskim. W ramach projektu Polska i Niemcy dla młodych ludzi przemierzyła w 2020 r. ze studenckim zespołem naukowym ponad 2000 km po Niemczech i drugie tyle po Polsce. Członkowie zespołu są współautorami Alternatywnego Przewodnika po Polsce.
