Kilka myśli z Monachium w 108 rocznicę odzyskania niepodległości
Kilka myśli z Monachium w 108 rocznicę odzyskania niepodległości
Niepodległa Polska – wyśniona, wywalczona i ciężko wypracowana przez pokolenia Polaków – od początku swojego istnienia musiała mierzyć się z zagrożeniami swojej egzystencji. Należała do nich militarna konfrontacja z tymi sąsiadami, którzy właśnie sami wybijali się na niepodległość – Czechosłowacją, Litwą i Zachodnioukraińską Republiką Ludową, a także zbrojna powstańcza walka przeciwko osłabionym klęską w I wojnie światowej Niemcom, bardzo prędko również bój przeciw bolszewickiej Rosji. Mądrość przywódców ówczesnej Rzeczypospolitej polegała na umiejętności skoordynowania wysiłków wojskowych i dyplomatycznych. Wszystkie siły polityczne odrodzonej Polski, nie licząc fanatycznych, zaprzedanych sowieckiej antyutopii komunistów, były zgodne co do potrzeby połączenia sił w pracy na rzecz odbudowy i obrony własnego bytu państwowego.
Tymczasowy Naczelnik Państwa, uwolniony świeżo z więzienia w Magdeburgu brygadier Józef Piłsudski, wkrótce Naczelnik Państwa, a później Pierwszy Marszałek Polski, wielokrotny premier i minister spraw wojskowych, skupił wokół siebie grono utalentowanych wojskowych i rzutkich technokratów, którzy potrafili stworzyć sprawny aparat państwowy i wyposażyć go w silną armię. Wojsko Polskie było zdolne heroicznym wysiłkiem własnego żołnierza i dzięki wsparciu sojusznika francuskiego (wkrótce też węgierskiego i rumuńskiego) zadać ciężkie ciosy sowieckiej Rosji i wywalczyć granice Niepodległej.
Komitet Narodowy Polski w Paryżu uzupełniał tworzący się w Warszawie rząd, na czele którego stanął niebawem znany całemu światu ze swej kariery pianistycznej Ignacy Jan Paderewski, jednocześnie wytrawny gracz gabinetowy okresu I wojny światowej. To Paderewskiemu i jego kontaktom w Waszyngtonie Polska zawdzięcza swoje miejsce wśród czternastu punktów planu pokojowego amerykańskiego prezydenta Wilsona. Zawarty w czerwcu 1919 r. traktat wersalski miał z woli Francuzów i Brytyjczyków rzucić na kolana Niemcy, choć – jak wiemy – zaledwie dwa dziesięciolecia później stał się także zarzewiem największej w dziejach świata wojny.
Praca polskiej dyplomacji w Wersalu doprowadziła do przyznania Polsce Pomorza Gdańskiego (bez samego Gdańska) i Wielkopolski. Na Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały zostać przeprowadzone plebiscyty. Niestety, stronnicza postawa komisji alianckich i wojenne wypadki przyczyniły się do ich niekorzystnego dla Polski wyniku. Na Śląsku konieczne były trzy powstania, aby przebieg granicy choć częściowo odzwierciedlił stosunki etniczne. W końcu, w 1922 roku, proces kształtowania Państwa Polskiego dobiegł końca.
Polacy potrafili wtedy – a pamiętajmy, że nasz Kraj był zrujnowany po ciężkich walkach toczonych na jego terytorium w kolejnych wojnach poczynając od 1914 roku i obrabowany przez wycofujące się wojska zaborców – w ciągu niewielu lat zbudować sprawną i jednolitą administrację i funkcjonującą gospodarkę. Należało wprzódy połączyć w jedno trzy sieci kolejowe, pięć systemów prawnych, a nawet zapewnić w całym kraju prawostronny ruch drogowy (w byłej Galicji częściowo aż do 1925 roku samochody, tramwaje i pociągi jeździły lewą stroną), stworzyć stabilną i jednolitą dla całego kraju walutę.
Nie tylko na konferencji pokojowej Niepodległa Polska potrzebowała od swego zarania sprawnej służby dyplomatycznej i konsularnej. Za jej początek przyjmuje się symbolicznie 16 listopada 1918 roku, dzień, w którym tymczasowy szef państwa polskiego polecił wysłać depeszę iskrową następującej treści:
Do pana prezydenta Stanów Zjednoczonych, do Królewskiego rządu angielskiego, do rządu Rzeczypospolitej francuskiej, do Królewskiego rządu włoskiego, do Cesarskiego rządu japońskiego, do rządu Rzeczypospolitej niemieckiej i do rządów wszystkich państw wojujących i neutralnych.
Jako wódz naczelny armii polskiej, pragnę notyfikować rządom i narodom wojującym i neutralnym istnienie państwa polskiego niepodległego, obejmującego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski.
Sytuacja polityczna w Polsce i jarzmo okupacji nie pozwoliły dotychczas narodowi polskiemu wypowiedzieć się swobodnie o swym losie. Dzięki zmianom, które nastąpiły w skutek świetnych zwycięstw armii sprzymierzonych — wznowienie niepodległości i suwerenności Polski staje się odtąd faktem dokonanym.
Państwo polskie powstaje z woli całego narodu i opiera się na podstawach demokratycznych. Rząd Polski zastąpi panowanie przemocy, która przez sto czterdzieści lat ciążyła nad losami Polski — przez ustrój, zbudowany na porządku i sprawiedliwości. […] Jestem przekonany, że potężne demokracje Zachodu udzielą swej pomocy i braterskiego poparcia polskiej Rzeczypospolitej odrodzonej i niepodległej.
Wódz naczelny, Piłsudski.
Od 2009 roku 16 listopada obchodzony jest w Polsce jako Dzień Służby Zagranicznej.
Ministrom spraw zagranicznych (albo, jak wtedy to nazywano, „zewnętrznych”) Niepodległej zależało na nawiązaniu stosunków ze wszystkimi ważnymi krajami, także niedawnymi zaborcami i tymi, z którymi przed chwilą zaledwie toczono wojny. Należało też zadbać o obywateli polskich pozostałych poza granicami Polski. Nic więc dziwnego, że już 27 lipca 1920 roku w Monachium otwarty został Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej. W skład jego okręgu konsularnego weszły wtedy kraje związkowe ówczesnej Rzeszy Niemieckiej: Bawaria, Wirtembergia, Badenia i Hesja- -Darmstadt. Pierwszym konsulem generalnym Rzeczypospolitej w Monachium został zawodowy dyplomata, a wcześniej dziennikarz i podróżnik, Ludwik Włodek. Siedzibą konsulatu było początkowe duże mieszkanie przy Franz-Josef-Strasse w dzielnicy Schwabing. Później Konsulat Generalny RP mieścił się w różnych miejscach, od 1927 roku do dzisiaj nieprzerwanie w dzielnicy Bogenhausen, między innymi w latach 1931-1939 w willi przy Pienzenauer Strasse. Po dojściu Hitlera do władzy jej właściciele musieli emigrować, toteż środki na wynajem willi – z rozmysłem podwyższono czynsz – stały się formą wsparcia znanej z przekonań antynazistowskich rodziny Hallgartenów.
Konsulatem Generalnym w Monachium kierowali w przeszłości liczni ważni dyplomaci o ciekawych życiorysach. Należał do nich m. in. Aleksander Ładoś, który w latach II wojny światowej miał stać się cichym bohaterem pomocy ofiarom Zagłady, udzielanej przez zespół poselstwa polskiego w Bernie, którym pokierował. W 1939 roku ostatnim przedwojennym Konsulem Generalnym Rzeczypospolitej Polskiej w Monachium został doświadczony dyplomata, Mieczysław Grabiński (1893-1960). Gdy po niemieckim najeździe na Polskę placówka w Monachium musiała zostać zamknięta, konsul Grabiński został przeniesiony do ówczesnej Jugosławii i objął stanowisko Konsula Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Zagrzebiu. Został tam 14 kwietnia 1941 r. pojmany przez chorwackich ustaszów i wydany gestapo, więziony m. in. w pałacu Wittelsbachów w Monachium, spędził następnie kilka lat w obozie koncentracyjnym w Dachau. Czas ten podsumował w tomie zatytułowanym „Dyplomacja w Dachau”. Po wyzwoleniu pozostał kilka lat w Niemczech jako delegat MSZ rządu RP na emigracji na amerykańską strefę okupacyjną, był też prezesem Polskiego Związku b. Więźniów Politycznych Obozów Koncentracyjnych oraz prezesem Międzynarodowego Komitetu Uchodźców Politycznych w Niemczech.
Gdy dzisiaj z niepojętych powodów nie możemy doczekać się godnego upamiętnienia polskich męczenników Dachau na terenie byłego obozu, często zadaję sobie pytanie, co sądziłby o tym konsul Mieczysław Grabiński. Pozostaje mi zacytować ostatnie zdanie z „Dyplomacji w Dachau”: „Szedłem przed siebie samotnie dalej… z dalszą wiarą i nadzieją w lepsze dla swoich i dla siebie Jutro”…
Mieczysław Grabiński nie dowiedział się, że 33 lata po jego śmierci w Monachium znowu zawiśnie polska flaga urzędowa z Orłem: w 1993 roku Konsulat Generalny niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej podjął znowu pracę. Kolejni konsulowie generalni spotykają się odtąd co roku około 11 listopada z Polonią, przyjaciółmi Polski i korpusem konsularnym z południa Niemiec, aby wspomnieć historyczne początki naszej odzyskanej Niepodległości i wspólnie z nimi cieszyć się z Rzeczypospolitej wolnej, niepodzielnej, silnej i zamożnej. Proszę przyjąć i od piszącego te słowa najlepsze życzenia dla wszystkich czytelników „Mojego Miasta”, ich Rodzin i Przyjaciół, z tej okazji.
Rafal Wolski
Monachium, w listopadzie 2026 roku
