De revolutionibus orbium coelestium

Twierdzenia naukowe powinny zmuszać do myślenia.

Dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” stanowi fundament teorii heliocentrycznej, stanowiącej, że każda planeta porusza się po własnej orbicie wokół Słońca, które znajduje się w centrum Układu Słonecznego. Teoria Kopernika nie została przyjęta entuzjastycznie w świecie naukowym XVI wieku. Nie była wykładana na światowych uniwersytetach zaraz po publikacji. Jednakże przyczyniła się do zakwestionowania podstaw teoretycznych koncepcji – a tym samym zmusiła do ponownego ich przemyślania – w których to Ziemia znajduje się w centrum wszechświata. Można wskazać, że wielość znaczeń pojęcia „revolutionibus”, które tłumaczy się jako „obrót wokół własnej osi/ rewolucje/ ewolucje/ zmianę położenia” ma wspólny mianownik w postaci słowa „zmiana”. Dzieło Mikołaja Kopernika zmieniło nie tylko naukowe podstawy postrzegania świata, ale przede wszystkim zmusiło każdego człowieka do rewizji własnego myślenia. W tym duchu chciałbym zwrócić uwagę na problematykę aktualnego upowszechnienia tez doktorskich przez naukowców piszących i tworzących prace na polskich uniwersytetach.

Zmiana myślenia ludzkości wymaga pewności prawnej

Używając języka współczesnego, można stwierdzić, że Mikołaj Kopernik osiągnął światowy sukces, ponieważ opublikował wyniki swoich badań w języku łacińskim, który był głównym lingua franca ówczesnego świata. W XXI wieku, językiem światowej nauki i komunikacji, jest język angielski. Obrona doktoratu w języku obcym jest kluczową kwestią związaną z umiędzynaradawianiem nauki polskiej. Jednakże prawo polskie niestety nie przewiduje w tej kwestii jasnych przepisów, a uchybienie normom prawnym, które w większości są normami prawa administracyjnego, stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności postępowania w sprawie nadania stopnia naukowego doktora. Skutkuje to odebraniem stopnia naukowego, co związane jest z zakończeniem dalszej kariery naukowej. Brak transparentnych przepisów umożliwiających obronę pracy w języku, w którym została ona napisana, działa na niekorzyść doktorantów, którzy celowo piszą swoje prace w języku obcym oraz powołują zagraniczne komitety doktorskie, aby wejść w światowy dialog nad kwestionowanymi tezami naukowymi. Sporządzenie pracy w języku angielskim umożliwia pozyskanie recenzentów zagranicznych, co konsekwentnie ułatwia publikacje rozprawy w prestiżowych wydawnictwach naukowych. Doktoranci wielokrotnie wyjeżdżają na zagraniczne staże badawcze, aby podwyższyć swoje kompetencje oraz jakość rozprawy doktorskiej. Prelegent osobiście realizował rozprawę doktorską w Instytucie Maxa-Plancka dla Innowacji i Konkurencji w Monachium w latach 2020–2024.

Konieczność zmiany ustawy o szkolnictwie wyższym lub języku polskim

Problemem będącym przyczyną wątpliwości prawnych jest brak przepisów szczegółowych regulujących tą kwestię w podstawowych ustawach regulujących prawo o szkolnictwie wyższym i nauce lub ustawie o języku polskim. Obowiązująca Ustawa o języku polskim przewiduje, że państwowe osoby prawne powołane w celu realizacji zadań zleconych z zakresu administracji publicznej, czyli uczelnie publiczne prowadzące postępowanie o nadanie stopnia naukowego, powinny prowadzić to postępowanie w języku polskim jako języku urzędowym. Ponadto podmioty wykonujące zadania publiczne na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dokonują wszelkich czynności urzędowych oraz składają oświadczenia woli w języku polskim, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Tę zasadę stosuje się odpowiednio do oświadczeń woli, podań i innych pism. W konsekwencji procedura o nadanie stopnia doktora, związana ze składaniem dokumentacji, wniosków o nadanie stopnia oraz obrona rozprawy doktorskiej powinny być przeprowadzone wyłącznie w języku polskim jako języku urzędowym. Ten stan prawny dyskwalifikuje doktorantów zagranicznych, nieposługujących się językiem polskim, którzy formalnie powinni składać wszystkie dokumenty w toku postępowania o nadanie stopnia doktora (w szczególności wniosek o wszczęcie postępowania doktorskiego) lub bronić pracy doktorskiej w języku polskim. Wyjątki od tej zasady przewidziane w ustawie o języku polskim są związane wyłącznie z zakresem „kształcenia i działalności naukowej na uczelniach”. Czynności dokonywane w postępowaniu o nadanie stopnia doktora nie mieszczą się w zakresie znaczeniowym wyjątku, ponieważ jest to odrębna procedura.

Propozycja nowelizacji prawa

Rozwiązaniem dla opisywanej luki prawnej byłoby wprowadzenie wyjątku w ustawie regulującej prawo o szkolnictwie wyższym, który zezwalałby na dokonywanie czynności w języku innym niż polski w postępowaniu o nadanie stopnia doktora oraz czynności związanych ze wszczęciem tej procedury. Wyjątek powinien dotyczyć publicznej obrony doktoratu oraz czynności dokonywanych w postępowaniu o nadanie stopnia doktora. Należy zwrócić szczególną uwagę na to, aby pisma składane w takim postępowaniu mogły być sporządzane w języku innym niż polski. Mając na względzie powyższą analizę, nowelizacja prawa przyczyni się w sposób znaczny do poprawy warunków osób doktoryzujących się w Polsce, którzy sporządzają prace doktorskie w języku obcym. Warto zadać pytanie, czy jeżeli Mikołaj Kopernik stworzyłby swoje dzieło w dzisiejszych warunkach prawnych, to mógłby bez większego problemu zostać dopuszczony do obrony i przejść pozytywnie formalny proces nadania stopnia doktorskiego? Można w to wątpić, ponieważ jego praca została napisana w języku innym niż język polski.