Między strajkiem, murem a wolnością – w stoczni Gdańskiej

Studenci i wykładowcy Uniwersytetu Warszawskiego już kolejny raz gościli w Stoczni Gdańskiej. Pod Pomnikiem Poległych Stoczniowców powitał nas redaktor naczelny „Mojego Miasta”, o którym mówi się, że to „najlepszy dziennikarz wśród stoczniowców” i „najlepszy stoczniowiec wśród dziennikarzy”. Przybliżył nam historię tamtych lat – strajk, podpisanie porozumienia, stan wojenny – czas wolności i czas zniewolenia. Rozmawialiśmy o historii nie tylko w kontekście lat 1980–1981, poprzedzających wprowadzenie w Polsce stanu wojennego, ale także wcześniejszych wydarzeń.

Historia Stoczni

Historia ta sięga czasów połowy XIX w. – już w 1844 r. władze Królestwa Prus założyły tu bazę Marynarki Wojennej, która później przekształciła się w zakład produkujący okręty. Dokumentuje to wystawa czasowa, którą można obejrzeć w gmachu ECS. Prezentuje się tam nie tylko budowę okrętów w dawnej Stoczni Cesarskiej i Stoczni Schichaua, ale i wizytę Adolfa Hitlera w 1933 r. Następnie można obejrzeć wycinki rzeczywistości powojennej – w maju 1945 r. Armia Czerwona przekazała gdańskie zakłady, w tym ograbioną Stocznię, polskiej administracji, a w 1947 r. powstało państwowe przedsiębiorstwo Stocznia Gdańska, która w 1967 r. otrzymała imię Lenina. Trzy lata później, w grudniu 1970 r., na terenie Stoczni doszło do strajku przeciwko podwyżkom cen i złym warunkom pracy oraz życia – został on krwawo stłumiony przez władzę ludową, która strzelała do robotników.

Pomnik Poległych Stoczniowców

Pomnik miał upamiętnić pierwszych zastrzelonych stoczniowców. Był to jeden z postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w sierpniu 1980 r. Społeczność wykazała się dużą solidarnością, dzięki której udało się zdążyć z odsłonięciem Pomnika na 10. rocznicę tragicznych wydarzeń. Pomnik mierzy 42 m i składa się z trzech krzyży, interpretowanych jako wspomnienie robotniczych zrywów z lat 1956, 1970 i 1980, górę zaś wieńczą trzy potężne mosiężne kotwice. Budowę sfinansowano bez środków państwowych i było to pierwsze takie upamiętnienie w bloku wschodnim. Tablice na murze Stoczni także oddają cześć tamtym wydarzeniom oraz ludziom, którzy zginęli.

Wspomnienia Stoczniowca

Taki tytuł nosi książka Bogdana Żurka, za którą otrzymał niegdyś – po tym, jak zmuszono go do emigracji z kraju – Nagrodę Paryskiej „Kultury” i Radia Wolna Europa. Wydanie wznowiono w Monachium w 2020 r., ale nakład jest już wyczerpany, my natomiast mieliśmy niepowtarzalną okazję usłyszeć wspomnienia Stoczniowca opowiadane live przez samego autora. To niezwykle emocjonujące przeżycie – historia mówiona, i to tylko dla nas. Pod Pomnikiem Poległych Stoczniowców i słynną Bramą Nr 2 przyłączali się do nas także inni słuchacze. Rozmowom nie było końca, zadawano pytania jeszcze po spotkaniu, a najwytrwalszy student zdobył jeden egzemplarz książki, i to z autografem autora.

W historycznej Sali BHP

W tym miejscu czuje się klimat minionych czasów. To tu odbyły się najważniejsze dla polskiej historii ustalenia i przyjęcie wszystkich 21 postulatów stawianych przez strajkujących. Poza wolnymi związkami zawodowymi i wolnością słowa i druku pojawiły się również bardziej przyziemne oczekiwania: godziwych zarobków, wolnych sobót, adekwatnych cen produktów żywnościowych czy krótszego czasu oczekiwania na mieszkanie. To miejsce, które widziało chwile będące później inspiracją dla obalenia Muru Berlińskiego.

Makieta i postać Lenina

Wrażenie robi duża makieta dawnej stoczni, na której zapalają się lampki podświetlające nieistniejące już obiekty – dawny szpital, gdzie trafili pierwsi ranni stoczniowcy w grudniu 1970 r., przedwojenną willę dyrektora oraz ogromną stoczniową stołówkę. Z nowych gmachów wyrósł na makiecie (i terenie Stoczni) metalowy gmach Europejskiego Centrum Solidarności (ECS). Parę kroków dalej, w Muzeum Sali BHP, kryje się biała postać Lenina, którego imię Stocznia zmuszona była nosić przez lata. Spotkaliśmy się przy niej z Jarosławem Żurawińskim, prezesem Fundacji Morskiej Historycznej – to spotkanie podsumowało i uporządkowało naszą wiedzę o Stoczni: jaka była kiedyś i jaka jest dziś. Bufet w stylu PRL przy wyjściu zaskoczył nas dobrą oranżadą i możliwością nabycia gadżetów z poprzedniej epoki. W stoczni jest ich cała hala, którą odwiedziliśmy poprzednio dzięki uprzejmości pana Żurawińskiego.

Europejskie Centrum Solidarności

Europejskie Centrum Solidarności to imponująca wielkością (i ceną biletów) wystawa o charakterze europejskim, podkreślająca dziedzictwo Solidarności i dokumentująca jej historię. Warto je zwiedzić ze względu na dużą ilość archiwalnych zdjęć oraz film z podpisania Porozumień Sierpniowych. Można tu sobie też przypomnieć postulaty stawiane podczas strajków w sierpniu 1980 r. i interaktywnie uczestniczyć w obradach Okrągłego Stołu oraz poznać postacie opozycjonistów i polityków mających wpływ na późniejsze losy Polski. Z tarasu na dachu ECS widać prawie całą Stocznię, m.in. dawną Montownię, gdzie niegdyś montowano sekcje statków, a dziś znajduje się Food Hall o tej samej nazwie – niestety trochę zbyt drogi jak na studencką kieszeń.

Nasza podróż prowadzi dalej do Berlina, gdzie poznamy historię Muru Berlińskiego i spotkamy się z przedstawicielami opozycji w byłej NRD. Refleksja nad najnowszą historią naszych krajów pomoże nam lepiej zrozumieć teraźniejszość.

Czytelnikom „Mojego Miasta“ życzymy w nadchodzącym Nowym Roku 2027 inspirujących podróży!

Współautorami artykułu są studenci UW Kamil Getka i Marek Nowakowski. Zdjęcia autorki.