Hindenburg – Tannenberg – Pomnik – Propaganda – część 8

Po przejęciu państwa naziści stosowali nie tylko terror, ale zabiegali też o podtrzymanie autentycznego poparcia mas. Pamiętano zatem o nieżyjącym, ale wciąż bezcennym dla propagandy Hindenburgu, a skoro pomnik Tannenbergu stał się miejscem pielgrzymek Niemców z całej Rzeszy, zadbano, by zwykłemu zjadaczowi chleba przypominać u grobu marszałka o związkach tegoż z ówczesnymi władzami.

Służyła temu choćby broszura pt. Reichsehrenmal Tannenberg, w której po patetycznym wstępie i opisie historii pomnika do narracji wprowadzano Hindenburga, zwycięskiego wodza, który zadbał o godność narodu i „odparł […] kłamstwo o winie Niemiec za wybuch wojny”, po czym czytelnik dochodził do zdania bodaj najważniejszego: „A nad Niemcami wschodzi nowa jutrzenka: Adolf Hitler tworzy III Rzeszę i Wodzowi największej bitwy przyznaje najgodniejsze miejsce ostatniego spoczynku, odprowadza go do Pomnika Tannenbergu”. Kto znał nowy kod narodowy (czytaj: narodowosocjalistyczny), ten wiedział, że oznaczało to i godny dzień dzisiejszy, i świetlaną przyszłość, i szacunek dla przeszłości, i ciągłość wspaniałych dziejów – od pruskich królów poprzez odrodzoną Rzeszę i cesarzy, aż po Rzeszę Tysiącletnią. Także „hańba” roku 1410 była raz na zawsze zmazana.

Od traktatu wersalskiego do ponownego upadku

W ten ciąg myślowy wpisywała się zapowiadana rewizja „haniebnego”, odrzucanego od chwili jego podpisania „dyktatu wersalskiego”, czemu dano wyraz w okolicznościowej publikacji na odsłonięcie pomnika, pisząc, że „póki choć piędź niemieckiej ziemi jest zajęta przez wroga, dusza niemiecka nie zazna spokoju. Póki zuchwała polska żądza potęgi zagraża bezpieczeństwu Prus Wschodnich, tak długo w starym niemieckim kraju zakonnym będzie panowało wzburzenie i rozgoryczenie”. Twierdzono nadto, że „Nie wojennym sukcesom zawdzięcza […] sztucznie odtworzona Polska to, iż przydzielono jej obszar wyrwany z ziem niemieckich, i że Prusy Wschodnie są niczym oderwana kolonia pośród kipieli słowiańskiej chciwości na Wschodzie”. Natomiast sam Hindenburg już w roku 1924, przemawiając do młodzieży, obiecywał nie tylko powrót starej Rzeszy, ale i wkroczenie do Paryża.

Hitler zamierzał nawiązać do bitwy pod Tannenbergiem, planując napaść na Polskę już 26 sierpnia, jednak brytyjskie gwarancje udzielone Warszawie dzień wcześniej spowodowały niemal tygodniową zwłokę. Nadto seria prowokacji mających posłużyć za casus belli (m.in. napad na radiostację w Gliwicach) nosiła kryptonim Akcja „Tannenberg”. Do wiktorii z roku 1914 odwołano się ponownie, porównując do niej bitwę nad Bzurą, a pierwsza realizowana na masową skalę zbrodnia II wojny światowej mająca na celu eksterminację polskich warstw przywódczych została opatrzona kryptonimem Operacja „Tannenberg”.

Mit bitwy raz jeszcze doszedł do głosu na przełomie lat 1944/1945, gdy do Prus Wschodnich zbliżała się Armia Czerwona, którą – jak oczekiwano – miał spotkać los pobitej w 1914 roku armii generała Samsonowa. I wreszcie sam Hitler w przeddzień samobójczej śmierci podważył w swym testamencie winę Niemiec za wybuch pierwszej wojny światowej, otwierając go słowami: „Od kiedy w roku 1914 jako ochotnik zaangażowałem swe skromne siły w narzuconą Rzeszy pierwszą wojnę światową, minęło ponad trzydzieści lat”.

Cóż, to nie nadzieja, a propaganda umiera ostatnia.

Epilog

Pomlas — Niegdyś górował tu nad okolicą Pomnik Rzeszy ku Chwale Poległych pod Tannenbergiem
[zdjęcie: Tomasz Pawlak]

Hindenburg, który doczekał się wielu upamiętnień i zaszczytów tak za życia, jak i po śmierci, jest ich od zakończenia II wojny światowej sukcesywnie pozbawiany: pomników, honorowych obywatelstw miast, patronatu szkół, nazw ulic i placów. Zaczęto też kwestionować nazwę grobli kolejowej prowadzącej na wyspę Sylt, a od niedawna patronat koszar Bundeswery w Munster. Z kolei doczesne szczątki marszałka, a zarazem demokratycznie wybranego prezydenta, które ostatecznie spoczęły w Marburgu, stały się przyczynkiem do dyskusji, czy godzi się, by w ramach projektu poświęconego miejscom historii niemieckiej demokracji umieszczać jego grób na jednej liście choćby obok zamku Hambach (w 1832 r. odbył się tu tzw. Hambacher Fest z udziałem Polaków, uczestników powstania listopadowego) czy kościoła św. Pawła we Frankfurcie nad Menem (w 1848 r. zwołano w nim Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe).

Ostatnio zaczynają rozlegać się krytyczne głosy w odniesieniu do nazewnictwa związanego z samą bitwą pod Tannenbergiem. Z kolei jej pomnik ulegał po wojnie dalszemu unicestwianiu, służąc okolicznej ludności jako swego rodzaju kamieniołom do pozyskiwania materiałów budowlanych. Ale jego elementy zostały wkomponowane także w prestiżowe dla ówczesnych władz Polski obiekty, jak chociażby Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, gmach Komitetu Centralnego PZPR czy pomniki: Wdzięczności Armii Czerwonej w Olsztynie i Partyzantów- -Bojowników o Polskę Ludową w Warszawie.

Dziś w miejscu, gdzie niegdyś górowała nad okolicą pruska budowla, niełatwo wypatrzeć jej ślady – pozostała niecka w terenie oddająca zagłębienie dziedzińca oraz szczątkowe fragmenty murów skryte pośród drzew i krzewów zawłaszczających stopniowo teren pomnika.

JAROSŁAW ZIÓŁKOWSKI