Hindenburg – Tannenberg – Pomnik – Propaganda – część 7

Hindenburg, legitymizując władzę nazistów, pozwolił się uprzedmiotowić już za życia, jednak swych walorów propagandowych nie utracił tym bardziej po śmierci, stając się wówczas narzędziem z natury rzeczy całkowicie bezwolnym. I tak oto Hitler, wprowadzając w miejsce prezydentury swoje „wodzostwo”, nawiązał do wykreowanego mitu marszałka, argumentując, iż urząd prezydenta nierozerwalnie zrósł się z Hindenburgiem i stąd nikt inny nie może go piastować.

Prop7 hitler — Hitler przemawia podczas uroczystości pogrzebowej Hindenburga, 7 sierpnia 1934 r.

1 sierpnia 1934 roku, a więc w chwili, gdy złożony chorobą Hindenburg żegnał się z doczesnością (zmarł nazajutrz), rząd zdecydował o połączeniu urzędów kanclerza i prezydenta. Decyzję tę potwierdził przeprowadzony 19 sierpnia plebiscyt: opowiedziało się za nią 89,9% jego uczestników, co odpowiadało 84,3% uprawnionych do głosowania. Hitler uzyskał zatem dodatkową legitymizację, bowiem głosowanie uwidoczniło szerokie poparcie społeczne dla jego osoby, dzięki czemu doszło do transferu charyzmy z marszałka na führera. Z kolei w rządowym oświadczeniu uznano, iż szczytowym osiągnięciem zmarłego było przekazanie urzędu kanclerza Hitlerowi, co – jak twierdzono – doprowadziło do pojednania starych i nowych Niemiec.

Pożegnanie Hindenburga

Propaganda nie mogła nie docenić potencjału, jaki kryły w sobie uroczystości pogrzebowe marszałka. Wbrew wyrażonej woli złożono go w murach pomnika – tymczasowo w jednej z wież – a przebieg tego aktu wyreżyserował Goebbels jeszcze przed uzyskaniem zgody rodziny. Kondukt żałobny z sarkofagiem na lawecie wyruszył spod pałacu Hindenburga w Neudeck (Ogrodzieniec). Pozdrawiany w drodze przez ludność dotarł na miejsce 7 sierpnia, a ceremonii pochówku przewodniczył Hitler.

Na wzór „dnia poczdamskiego” i to wydarzenie transmitowało radio: każdy mógł usłyszeć hymn pochwalny na cześć marszałka, wybitnego wodza, pod którego rozkazami wojska kroczyły od zwycięstwa do zwycięstwa. Także żołnierzy ostatniej wojny, sam będąc przecież jednym z nich, Hitler uczynił mitycznymi bohaterami, podnosząc tym sposobem swój prestiż jako nowego wodza naczelnego. Nie omieszkał oczywiście nawiązać do „ciosu w plecy” zadanego niezwyciężonym niemieckim armiom, mówiąc, iż nigdy nie były dzielniejsze, bardziej wytrwałe i gotowe do ponoszenia ofiar niż wówczas. Wybrzmiały też słowa: „Przez sto najbliższych lat naród niemiecki nie będzie musiał rehabilitować honoru swego oręża” – czyż to nie nawiązanie do „hańby” roku 1410 zmazanej przez zmarłego? Podkreślił nadto, iż prezydentura Hindenburga przygotowała grunt pod odrodzenie narodu niemieckiego, bowiem piastujący ten urząd był protektorem narodowosocjalistycznej rewolucji.

Prop7 — Przeniesienie doczesnych szczątków Hindenburga
do ukończonej krypty, 2 października 1935 r. [zdjęcia opublikowano w „Tannenberg. Deutsches Schicksal – Deutsche Aufgabe“, Oldenburg i. O., Berlin 1939].

Ostatecznie Hitler przejął władzę prezydencką na podstawie testamentu Hindenburga, przemilczając inne pismo marszałka – skierowane bezpośrednio na jego ręce „Ostatnie życzenie“, a mówiące o restytucji monarchii Hohenzollernów. Miało jednak do niej dojść dopiero w chwili, gdy Niemcy zjednoczoną się w politycznej woli, co w praktyce pozostawiało tę decyzję w gestii Hitlera. Tymczasem ten odrzucał restaurację monarchii, sprzeczną przecież z ideą jego własnego wodzostwa.

Tak oto marszałek Wielkiej Wojny wraz z jednym z uczestniczących w niej prostych żołnierzy stali się ojcami-założycielami ruchu narodowosocjalistycznego, a Hindenburg nadto jego patronem. Trudno o lepszą legitymizację władzy wobec ówczesnego społeczeństwa Niemiec. Nie próżnowała i prasa, wytaczając przemawiające do wyobraźni figury retoryczne: „marszałek i łącznik” podczas wojny, „ojciec i syn” na niwie politycznej. Zmarły ulegał dalszemu uprzedmiotowieniu, a kapitał propagandowy zbijał Hitler.

Mauzoleum

Po ponad roku, w osiemdziesiąte ósme urodziny Hindenburga, sarkofag przeniesiono do ukończonej tymczasem krypty. Złożono w niej także nieznanych żołnierzy, którzy dotąd spoczywali pod chrześcijańskim krzyżem w centralnym punkcie pomnika, a w miejsce mogiły pojawiło się ułożone z czarnego bruku przedstawienie Krzyża Żelaznego. Znów odbyła się propagandowa uroczystość, jednak dostojna, bez wystąpień polityków. Jedyną mowę wygłosił biskup polowy, a jego słowa zastąpiły wszelkie inne: „Feldmarszałek von Hindenburg i führer wkroczyli […] w roku 1933 na drogę, która miała nasz naród wyprowadzić z rozdarcia, bezrobocia, braku godności, bezbronności w nowe czasy”. Wtórowała zaś prasa: „Wspominaliśmy wielkiego zmarłego i radujemy się, że mamy [kolejnego] wielkiego pośród nas”. Tak oto doszło do stylizacji marszałka wraz z pomnikiem, mieszczącym teraz jego mauzoleum, na symbol zwycięstwa noszący znamię narodowego socjalizmu.

Prestiż Hindenburga był kapitałem, który za wszelką cenę należało przejąć. Zabiegano zatem, by Hitler stał się jego spadkobiercą, co – wobec zmiany stosunku marszałka do „czeskiego gefrajtra”, jak sam określał przywódcę NSDAP – przyniosło oczekiwane owoce. Leciwy marszałek, choć sceptyczny wobec nazistów, uległ zapewne czarowi zaszczytów, dając się przeciągnąć na ich stronę, a poczyniona weń inwestycja spłaciła się z nawiązką – wszak ugrupowanie polityczne, które bohater narodowy tej miary obdarza zaufaniem, nie może nie zasługiwać na zaufanie narodu.

JAROSŁAW ZIÓŁKOWSKI